Quan trắc môi trường không khí xung quanh là hoạt động đo đạc, theo dõi và đánh giá các chất ô nhiễm trong không khí ngoài trời nhằm xác định mức độ ô nhiễm và sự biến động của chất lượng không khí theo thời gian. Hoạt động này giúp cung cấp dữ liệu phục vụ công tác quản lý môi trường, cảnh báo ô nhiễm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Vậy cần quan trắc những thông số nào, lựa chọn vị trí ra sao và quy định hiện hành như thế nào? Cùng Phan Lê tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.
Quan trắc môi trường không khí xung quanh là gì?
Quan trắc môi trường không khí xung quanh là quá trình thu thập và phân tích dữ liệu về nồng độ các chất ô nhiễm trong môi trường không khí ngoài trời tại những vị trí xác định. Hoạt động này có thể được thực hiện theo định kỳ hoặc bằng hệ thống quan trắc không khí tự động, liên tục.
Các khu vực thường được quan trắc gồm đô thị, khu dân cư, khu công nghiệp, tuyến giao thông và những địa điểm cần đánh giá chất lượng không khí.
Những thông số phổ biến bao gồm bụi PM2.5, PM10, tổng bụi lơ lửng (TSP), SO2, NO2, CO và O3. Tùy mục tiêu giám sát, chương trình quan trắc còn có thể theo dõi các chất ô nhiễm đặc thù và điều kiện khí tượng.
Cần phân biệt quan trắc không khí xung quanh với quan trắc khí thải công nghiệp. Trong khi quan trắc không khí xung quanh đánh giá chất lượng không khí tại một khu vực ngoài trời, quan trắc khí thải tập trung đo nồng độ chất ô nhiễm trong dòng khí thải phát sinh từ các nguồn như ống khói nhà máy.
Hai hoạt động có mục đích, phương pháp đo và quy chuẩn đánh giá khác nhau.

Mục tiêu của quan trắc môi trường không khí xung quanh
Mục tiêu chính của quan trắc chất lượng không khí là cung cấp dữ liệu khách quan để đánh giá hiện trạng ô nhiễm, theo dõi biến động môi trường và hỗ trợ các biện pháp kiểm soát phù hợp.
Cụ thể, hoạt động quan trắc giúp:
- Đánh giá chất lượng không khí: Xác định nồng độ các chất ô nhiễm và so sánh với giá trị giới hạn tương ứng trong quy chuẩn kỹ thuật.
- Theo dõi diễn biến ô nhiễm: Phát hiện sự thay đổi chất lượng không khí theo thời gian và giữa các khu vực.
- Hỗ trợ cảnh báo ô nhiễm: Cung cấp thông tin về các đợt gia tăng nồng độ chất ô nhiễm, đặc biệt khi sử dụng hệ thống tự động.
- Phục vụ quản lý môi trường: Hỗ trợ xây dựng chương trình kiểm soát ô nhiễm và đánh giá hiệu quả các biện pháp cải thiện.
- Bảo vệ sức khỏe cộng đồng: Cung cấp thông tin để người dân chủ động hạn chế tiếp xúc khi chất lượng không khí suy giảm.
- Hỗ trợ nghiên cứu: Tạo cơ sở dữ liệu phục vụ phân tích xu hướng ô nhiễm và đánh giá các yếu tố ảnh hưởng.
Đối với khu công nghiệp, hoạt động quan trắc còn giúp theo dõi chất lượng không khí tại khu vực xung quanh. Tuy nhiên, muốn xác định chính xác nguồn gây ô nhiễm cần kết hợp dữ liệu quan trắc với thông tin khí tượng và các phương pháp đánh giá chuyên môn khác.
Các thông số quan trắc môi trường không khí xung quanh
Các chỉ tiêu quan trắc không khí xung quanh được lựa chọn dựa trên mục tiêu đánh giá, đặc điểm nguồn ô nhiễm và yêu cầu kỹ thuật của chương trình.
Theo QCVN 05:2023/BTNMT, các thông số cơ bản về chất lượng không khí gồm SO2, CO, NO2, O3, TSP, PM10 và PM2.5.
| Thông số | Ý nghĩa | Nguồn phát sinh hoặc đặc điểm |
|---|---|---|
| PM2.5 | Bụi mịn có đường kính khí động học không lớn hơn 2,5 µm | Giao thông, công nghiệp, đốt nhiên liệu và quá trình hình thành bụi thứ cấp |
| PM10 | Bụi có đường kính khí động học không lớn hơn 10 µm | Bụi đường, xây dựng, sản xuất và các nguồn khác |
| TSP | Tổng bụi lơ lửng | Nhiều nguồn phát sinh bụi trong môi trường |
| SO2 | Lưu huỳnh đioxit | Đốt nhiên liệu chứa lưu huỳnh và một số hoạt động công nghiệp |
| NO2 | Nitơ đioxit | Giao thông và các quá trình đốt nhiên liệu |
| CO | Cacbon monoxit | Quá trình cháy không hoàn toàn |
| O3 | Ôzôn tầng mặt đất | Hình thành từ phản ứng quang hóa trong khí quyển |
Trong đó, bụi PM2.5 và PM10 là những thông số quan trọng khi đánh giá ô nhiễm bụi tại đô thị và khu vực chịu ảnh hưởng của các nguồn phát thải.
Ngoài các thông số cơ bản, một số chương trình có thể bổ sung benzen, toluen và những chất ô nhiễm đặc thù khác theo mục tiêu đánh giá.


Các thông số khí tượng đi kèm
Bên cạnh thiết bị phân tích chất ô nhiễm, trạm quan trắc không khí có thể tích hợp các cảm biến khí tượng để theo dõi nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ gió, hướng gió và áp suất khí quyển.
Dữ liệu khí tượng giúp giải thích những thay đổi về nồng độ chất ô nhiễm. Chẳng hạn, hướng và tốc độ gió ảnh hưởng đến quá trình vận chuyển, khuếch tán chất ô nhiễm trong không khí.
Địa điểm và vị trí quan trắc không khí xung quanh
Vị trí quan trắc không khí xung quanh phải được lựa chọn phù hợp với mục tiêu chương trình, đặc điểm khu vực và yêu cầu về tính đại diện của kết quả đo.
Một số yếu tố quan trọng cần xem xét gồm:
- Đặc điểm nguồn phát thải: Xác định các nguồn ô nhiễm tiềm năng như đường giao thông, nhà máy, công trình xây dựng hoặc khu vực tập trung hoạt động sản xuất.
- Điều kiện địa hình: Khảo sát địa hình, mật độ công trình và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến khả năng lưu thông không khí.
- Điều kiện khí tượng: Xem xét hướng gió, tốc độ gió, nhiệt độ, độ ẩm và những yếu tố có ảnh hưởng đến sự phát tán chất ô nhiễm.
- Khả năng tiếp cận: Vị trí cần thuận tiện cho việc lắp đặt, vận hành, bảo dưỡng và xử lý sự cố thiết bị.
- Hạ tầng kỹ thuật: Đối với trạm tự động, cần đánh giá nguồn điện, kết nối dữ liệu, an toàn thiết bị và điều kiện bảo vệ trạm.
Ví dụ, nếu mục tiêu là đánh giá chất lượng không khí đại diện cho một khu dân cư, không nên tùy tiện đặt đầu lấy mẫu ngay sát một nguồn phát thải cục bộ nếu vị trí đó không phù hợp với mục tiêu quan trắc.
Ngược lại, nếu mục tiêu là đánh giá ảnh hưởng của một tuyến đường giao thông, vị trí quan trắc cần được lựa chọn để phản ánh đặc điểm ô nhiễm tại khu vực giao thông đó.
Trước khi triển khai, đơn vị thực hiện cần khảo sát hiện trường và xác định vị trí theo yêu cầu kỹ thuật áp dụng.
Thời gian và tần suất quan trắc không khí xung quanh
Tần suất quan trắc không khí xung quanh không có một mức cố định áp dụng cho tất cả chương trình. Thời gian thực hiện phụ thuộc vào mục tiêu quan trắc, thông số cần đo, phương pháp sử dụng và yêu cầu pháp lý cụ thể.
Đối với quan trắc định kỳ
Hoạt động lấy mẫu được thực hiện tại các thời điểm đã xác định trong chương trình quan trắc.
Tần suất cần được thiết kế sao cho dữ liệu đủ khả năng phản ánh đặc điểm biến động của chất lượng không khí tại khu vực.
Khi lựa chọn thời gian quan trắc, cần xem xét chu kỳ hoạt động của nguồn phát thải, điều kiện thời tiết, mùa trong năm và đặc điểm từng thông số.
Không nên mặc định tần suất từ một chương trình quan trắc có thể áp dụng cho mọi khu vực.
Đối với quan trắc tự động, liên tục
Quan trắc không khí tự động, liên tục sử dụng thiết bị phân tích để thu thập dữ liệu theo chu kỳ đo và ghi nhận được thiết lập trong hệ thống.
Giải pháp này phù hợp khi cần theo dõi những biến động ngắn hạn, quản lý dữ liệu dài hạn và hỗ trợ cảnh báo khi xuất hiện giá trị bất thường.
Tần suất đo, lưu trữ và truyền dữ liệu cần đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật tương ứng với loại trạm và mục đích sử dụng.
Các phương pháp quan trắc môi trường không khí xung quanh
Hiện nay, hai hình thức phổ biến là quan trắc định kỳ và quan trắc tự động, liên tục.
| Tiêu chí | Quan trắc định kỳ | Quan trắc tự động, liên tục |
|---|---|---|
| Cách thực hiện | Đo hoặc thu mẫu theo từng đợt | Thiết bị đo theo chu kỳ liên tục |
| Dữ liệu | Tại các thời điểm quan trắc | Chuỗi dữ liệu có tần suất cao |
| Khả năng phát hiện biến động | Phụ thuộc thời điểm lấy mẫu | Có lợi thế phát hiện biến động ngắn hạn |
| Thiết bị | Thiết bị hiện trường hoặc thiết bị lấy mẫu | Máy phân tích, hệ thống thu thập và truyền dữ liệu |
| Ứng dụng | Đánh giá môi trường theo chương trình định kỳ | Giám sát lâu dài, quản lý dữ liệu tập trung |
Quan trắc định kỳ phù hợp với các chương trình cần thu mẫu và phân tích những chỉ tiêu cụ thể theo kế hoạch.
Trong khi đó, hệ thống quan trắc không khí tự động có lợi thế khi cần giám sát liên tục tại một địa điểm và theo dõi diễn biến chất lượng không khí theo thời gian.
Việc lựa chọn hình thức nào cần căn cứ vào mục tiêu quan trắc và yêu cầu đối với dữ liệu, không chỉ dựa trên chi phí đầu tư.
Hệ thống quan trắc không khí xung quanh tự động gồm những thiết bị nào?
Một hệ thống quan trắc môi trường không khí xung quanh tự động thường bao gồm thiết bị đo bụi, máy phân tích khí, hệ thống lấy mẫu, bộ thu thập dữ liệu và phần mềm giám sát.
Thiết bị đo bụi PM2.5 và PM10
Thiết bị đo bụi môi trường không khí được sử dụng để xác định nồng độ các thông số bụi theo cấu hình của hệ thống.
Các thiết bị có thể sử dụng nguyên lý suy giảm tia beta, tán xạ ánh sáng hoặc phương pháp đo khác phù hợp với yêu cầu sử dụng dữ liệu.
Khách hàng có thể tham khảo danh mục thiết bị quan trắc không khí xung quanh tại Phan Lê để tìm hiểu thêm.
Thiết bị phân tích khí ô nhiễm
Máy phân tích khí thực hiện đo nồng độ các chất như SO2, NO2, CO và O3.
Tùy thông số, thiết bị có thể ứng dụng công nghệ huỳnh quang tử ngoại, hóa phát quang, hấp thụ hồng ngoại hoặc hấp thụ tử ngoại.
Việc lựa chọn thiết bị cần chú ý phương pháp đo, khoảng đo, giới hạn phát hiện và yêu cầu vận hành.

Hệ thống lấy mẫu và thiết bị phụ trợ
Hệ thống lấy mẫu có nhiệm vụ đưa không khí từ môi trường bên ngoài đến thiết bị phân tích.
Các bộ phận thường gồm đầu lấy mẫu, đường ống dẫn, bơm hút và những phụ kiện phù hợp với cấu hình trạm.
Ngoài ra, hệ thống có thể có nhà trạm, điều hòa, nguồn điện dự phòng và các hạng mục bảo vệ thiết bị.
Bộ thu thập và truyền dữ liệu
Bộ thu thập dữ liệu (Data Logger) tiếp nhận kết quả từ thiết bị đo, ghi nhận thời gian, lưu trữ và hỗ trợ truyền dữ liệu về hệ thống quản lý.
Đây là thành phần quan trọng giúp kết nối thiết bị hiện trường với phần mềm giám sát.
Phần mềm giám sát quan trắc
Phần mềm quan trắc môi trường giúp người vận hành xem dữ liệu hiện tại, tra cứu lịch sử, theo dõi tình trạng thiết bị và hỗ trợ phát hiện thông số bất thường.
Đối với đơn vị quản lý nhiều điểm quan trắc, hệ thống giám sát tập trung giúp việc theo dõi và tổng hợp dữ liệu thuận tiện hơn.
Tham khảo giải pháp giám sát qua phần mềm IoT của Phan Lê để tìm hiểu thêm.
Quy định về quan trắc môi trường không khí xung quanh hiện nay
Hoạt động quan trắc chất lượng không khí xung quanh cần thực hiện theo quy định pháp luật về bảo vệ môi trường và các yêu cầu kỹ thuật phù hợp với loại hình quan trắc.
Luật Bảo vệ môi trường năm 2020
Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14 là một trong những căn cứ pháp lý quan trọng về quản lý chất lượng môi trường không khí và hoạt động quan trắc môi trường.
Tùy đối tượng và mục tiêu quản lý, chương trình quan trắc phải đáp ứng các yêu cầu pháp luật áp dụng.
Không phải tất cả doanh nghiệp đều bắt buộc lắp đặt trạm quan trắc không khí xung quanh tự động.
Thông tư 10/2021/TT-BTNMT
Thông tư 10/2021/TT-BTNMT ngày 30/6/2021 quy định kỹ thuật quan trắc môi trường và quản lý thông tin, dữ liệu quan trắc chất lượng môi trường.
Đối với trạm quan trắc chất lượng không khí xung quanh tự động, liên tục, các điều khoản đáng chú ý gồm:
- Điều 29: Phân loại trạm quan trắc chất lượng không khí xung quanh và trạm quan trắc tham khảo.
- Điều 30: Các yêu cầu cơ bản đối với trạm quan trắc tự động, liên tục.
- Điều 31: Yêu cầu về đặc tính kỹ thuật của thiết bị.
- Điều 32: Yêu cầu quản lý và vận hành trạm.
Theo điểm a khoản 1 Điều 30, đối với trạm chất lượng không khí nhằm công bố thông tin qua chỉ số AQI, nhóm thông số tối thiểu gồm PM2.5, O3 và ít nhất một trong ba thông số NO2, SO2 hoặc CO.
Yêu cầu này áp dụng cho loại trạm và mục đích được quy định, không phải danh sách thông số bắt buộc chung cho mọi thiết bị quan trắc.
QCVN 05:2023/BTNMT
QCVN 05:2023/BTNMT là Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng không khí, được ban hành kèm Thông tư 01/2023/TT-BTNMT ngày 13/3/2023, có hiệu lực từ ngày 12/9/2023.
Quy chuẩn quy định giá trị giới hạn tối đa của các thông số cơ bản và thông số độc hại trong không khí xung quanh.
Khi đánh giá kết quả quan trắc, cần đối chiếu đúng thông số và thời gian trung bình tương ứng theo quy chuẩn.
Ví dụ, một giá trị đo tức thời không thể dùng để kết luận vượt giới hạn được quy định cho giá trị trung bình 24 giờ.
Quy trình triển khai trạm quan trắc không khí tự động
Để xây dựng trạm quan trắc không khí tự động hiệu quả, quá trình triển khai cần thực hiện theo các bước phù hợp với mục tiêu dự án.
- Khảo sát hiện trạng: Xác định đặc điểm khu vực, nguồn ô nhiễm tiềm năng, điều kiện khí tượng và yêu cầu của chương trình quan trắc.
- Lựa chọn thông số và thiết bị: Xác định danh mục chất ô nhiễm cần theo dõi, lựa chọn công nghệ và cấu hình thiết bị.
- Thiết kế hệ thống: Bố trí thiết bị đo, hệ thống lấy mẫu, nguồn điện, đường truyền dữ liệu và các hạng mục phụ trợ.
- Lắp đặt và tích hợp: Triển khai thiết bị tại hiện trường, kết nối các bộ phận và tích hợp hệ thống quản lý dữ liệu.
- Kiểm tra và chạy thử: Kiểm tra chức năng thiết bị, kết nối phần mềm, lưu trữ và truyền nhận dữ liệu trước khi đưa vào vận hành.
- Vận hành và bảo dưỡng: Theo dõi tình trạng hoạt động, thực hiện bảo trì theo kế hoạch và xử lý các vấn đề kỹ thuật phát sinh.
Khách hàng có thể tìm hiểu thêm dịch vụ thiết kế và lắp đặt hệ thống quan trắc tại Phan Lê.
Những lưu ý khi lựa chọn hệ thống quan trắc không khí xung quanh
Khi đầu tư thiết bị quan trắc không khí, cần đánh giá cả yêu cầu kỹ thuật và khả năng vận hành lâu dài.
- Trước hết, thiết bị phải phù hợp với mục đích sử dụng dữ liệu. Các cảm biến tham khảo và thiết bị sử dụng trong trạm chất lượng không khí phục vụ quản lý nhà nước có thể chịu những yêu cầu kỹ thuật khác nhau.
- Tiếp theo, cần xem xét điều kiện môi trường lắp đặt, phương pháp đo, khoảng đo và khả năng kết nối với hệ thống thu thập dữ liệu.
- Chi phí đầu tư cũng cần được đánh giá cùng chi phí bảo dưỡng, vật tư tiêu hao, phụ tùng và các yêu cầu bảo đảm chất lượng dữ liệu.
- Cuối cùng, lựa chọn đơn vị cung cấp có khả năng tư vấn cấu hình, hỗ trợ lắp đặt và hướng dẫn vận hành sẽ giúp hạn chế những vấn đề không phù hợp ngay từ giai đoạn đầu tư.
Phan Lê – Giải pháp quan trắc môi trường không khí xung quanh
Công ty Phan Lê cung cấp thiết bị và giải pháp quan trắc môi trường tự động, hỗ trợ khách hàng lựa chọn hệ thống phù hợp với đặc điểm khu vực và mục tiêu sử dụng dữ liệu.
Các dịch vụ Phan Lê cung cấp gồm:
- Tư vấn giải pháp quan trắc: Đề xuất phương án và cấu hình thiết bị theo nhu cầu dự án.
- Cung cấp thiết bị quan trắc môi trường: Cung cấp các thiết bị đo và phụ kiện phục vụ hệ thống.
- Thiết kế và lắp đặt: Triển khai hệ thống theo phương án kỹ thuật được thống nhất.
- Hướng dẫn vận hành: Hỗ trợ khách hàng sử dụng và quản lý thiết bị.
- Bảo trì, bảo dưỡng: Hỗ trợ kiểm tra, bảo dưỡng và xử lý các vấn đề kỹ thuật thuộc phạm vi dịch vụ.
Với các dự án cần theo dõi chất lượng không khí lâu dài, Phan Lê hỗ trợ tư vấn lựa chọn giải pháp trạm quan trắc không khí theo yêu cầu thực tế.
Khách hàng cũng có thể tham khảo dịch vụ bảo trì, bảo dưỡng thiết bị quan trắc để tìm hiểu các giải pháp hỗ trợ trong quá trình sử dụng.
Câu hỏi thường gặp về quan trắc môi trường không khí xung quanh
Quan trắc không khí xung quanh có bắt buộc với mọi doanh nghiệp không?
Không. Nghĩa vụ thực hiện quan trắc phụ thuộc vào đối tượng, yêu cầu quản lý môi trường và các quy định pháp luật áp dụng. Doanh nghiệp cần kiểm tra hồ sơ môi trường và yêu cầu cụ thể đối với cơ sở.
Tần suất quan trắc không khí xung quanh là bao lâu?
Tần suất quan trắc phụ thuộc vào mục tiêu, phương pháp và chương trình quan trắc. Quan trắc định kỳ thực hiện theo các đợt đã xác định, còn quan trắc tự động sử dụng thiết bị để thu thập dữ liệu theo chu kỳ liên tục.
Quan trắc không khí xung quanh cần đo những thông số nào?
Các thông số cơ bản gồm SO2, CO, NO2, O3, TSP, PM10 và PM2.5. Danh mục thực tế được lựa chọn theo mục tiêu quan trắc, đặc điểm ô nhiễm và yêu cầu kỹ thuật áp dụng.
Chỉ số AQI có phải là nồng độ PM2.5 không?
Không. AQI là chỉ số chất lượng không khí được tính toán từ nồng độ các chất ô nhiễm theo phương pháp quy định. PM2.5 là một thông số có thể được sử dụng trong quá trình tính toán chỉ số này.
Quan trắc tự động có thay thế hoàn toàn quan trắc định kỳ không?
Không phải trong mọi trường hợp. Hai hình thức có đặc điểm và mục đích khác nhau. Việc lựa chọn hoặc kết hợp cần căn cứ vào yêu cầu của chương trình quan trắc và quy định áp dụng.
Quan trắc môi trường không khí xung quanh là hoạt động quan trọng giúp đánh giá hiện trạng ô nhiễm, theo dõi diễn biến chất lượng không khí và cung cấp dữ liệu phục vụ quản lý môi trường. Để đạt hiệu quả, chương trình quan trắc cần xác định đúng mục tiêu, thông số, vị trí, tần suất và phương pháp đo phù hợp.
Đối với các dự án cần hệ thống quan trắc không khí tự động, liên tục, việc lựa chọn thiết bị đáp ứng yêu cầu kỹ thuật cùng giải pháp quản lý dữ liệu phù hợp sẽ giúp nâng cao hiệu quả giám sát lâu dài.
Nếu quý khách đang tìm kiếm giải pháp quan trắc không khí xung quanh, hãy liên hệ Phan Lê để được tư vấn lựa chọn thiết bị, phương án lắp đặt và giải pháp phù hợp với nhu cầu thực tế.
Thông tin liên hệ Công ty Phan Lê
Trụ sở chính: Tầng 5, tòa Technosoft, số 8, ngõ 15 Duy Tân, phường Cầu Giấy, Hà Nội.
Chi nhánh Miền Nam: PetroVietnam Landmark, 65 Mai Chí Thọ, Khu phố 13, phường Bình Trưng, TP. Hồ Chí Minh.
Hotline Miền Bắc: 024.6281.1208
Hotline Miền Nam: 0964.580.224
Email: phanle@phanleco.com
Website: https://phanleco.com/